بگوییم یا سکوت کنیم؟

از امام سجاد علیه السّلام در باره سکوت و سخن گفتن سؤال شد که کدام یک از آنها بهتر است امام علیه السّلام فرمودند: هر یک از آنها آفاتى دارند امّا اگر از آفت مصون باشند، سخن گفتن بهتر از سکوت نمودن است.

پرسیدند یا ابن رسول اللَّه این مطلب را بیشتر توضیح دهید تا موضوع روشن شود.

فرمودند: سخن گفتن بهتر است براى اینکه خدا، انبیاء و مرسلین و اوصیاء را براى سکوت مبعوث نکرد، آنها را فرستاد تا سخن بگویند؛ بهشت را با سکوت نمى‏توان به دست آورد و با سکوت نمی‏توان مستوجب ولی خدا شدن گردید و با سکوت هم نمى‏توان از جهنم دور شد تمام اینها را با سخن باید بدست آورد و نمى‏توان ماه را با آفتاب مقایسه کرد، ضمن آنکه شما فضیلت سکوت را با سخن گفتن روشن می‏کنی ولى فضیلت سخن را نمی‏توان با سکوت وصف کرد.

در روایت دیگری آمده که بیان خیر بهتر از سکوت است و سکوت هم بهتر از بیان شرّ است.(إِمْلَاءُ الْخَیْرِ خَیْرٌ مِنَ السُّکُوتِ وَ السُّکُوتُ خَیْرٌ مِنْ إِمْلَاءِ الشَّر)

چگونه بگوییم؟

خدای متعال با مؤمنین جدّی صحبت می‏کند، بر خلاف ما که با آشنایان و همفکرانمان مسامحه می‏کنیم. به این خاطر که می‏خواهد آنها را رشد بدهد. همه جا بی تعارف و صریح با آنان سخن می‏گوید. نگاهی به آیاتی که با عبارت «یا أیّها الّذین آمنوا» شروع می‏شود می‏تواند این معنا را برایمان کاملاً روشن کند. گاهی با «ان کنتم» حتّی ایمان آنها را مشروط می‏کند و به تعبیر عربی انبعاث و به تعبیر فارسی انگیزه عمل برای باورمندان و مریدان ایجاد می‏کند.

از مؤمنین که بگذریم خدای متعال با سایر مردم، که عنادی ندارند، دستور به خوب صحبت کردن و برخورد خوب می‏دهد: «وَ قُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً» یا «ادْعُ إِلى‏ سَبیلِ رَبِّکَ بِالْحِکْمَةِ وَ الْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَ جادِلْهُمْ بِالَّتی‏ هِیَ أَحْسَنُ إِنَّ رَبَّکَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبیلِهِ وَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدین» و باز رفتار ما با این دستور هم نمی‏سازد. ما ناهمگنان با خود را بلافاصله تفتیش عقاید و سپس تکفیر می‏کنیم، نه بر آنان دل می‏سوزانیم و نه می‏اندیشیم که شاید او می‏خواهد مطلب صحیح را بگوید امّا بیانش صحیح نیست. زیباست که خدای متعال نمی‏فرماید «یستمعون الکلام فیتّبعون احسنه» بلکه می گوید: «یَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَیَتَّبِعُونَ أَحْسَنَه»! قول یعنی آنچه بدان قائل است و کلام یعنی آنچه به آن تکلّم می کند. شاید فرد مقابل ما نتوانسته آنچه را قائل است در قالب الفاظ صحیح بیان کند، شما ولی باید قول صحیح او را استخراج کنید.

به آیاتی که با «یا ایّها النّاس» شروع می‏شوند اگر نگاهی بکنیم، می‏بینیم که ذات اقدس پروردگار، با «ناس: عموم مردم» نرمتر صحبت می‏کند تا با «مؤمنین: آشنایان و دین باوران» چه آنکه آنان را می‏خواهد جذب کند و اینان را می‏خواهد مستحکم نماید.

در مرحله بعد نوبت به جاهلین می‏رسد. به ما باشد وقتی به جاهلی برخورد می‏کنیم، از کوره در می‏رویم و فرمان به بستن و زدن می‏دهیم. خدای متعال امّا باز در این مرتبه با تسامح بیشتر از مرحله پیشین برخورد می‏کند. می‏فرماید: «. . . وَ إِذا خاطَبَهُمُ الْجاهِلُونَ قالُوا سَلاما»: «آنهایی که دربند خدایی هستند که با همه مهربان است، آنانی هستند که با آرامش و بى‏تکبّر بر زمین راه مى‏روند؛ و هنگامى که جاهلان آنها را مخاطب می‏سازند با سخنان بی تنش با آنها گفتگو می‏کنند.» هیچ می‏گوییم که آیا ممکن است حجّت بر او تمام نشده باشد و لذا ترک این معروف کرده و آن منکر را انجام داده است؟

در مرحله چهارم خدای متعال روش برخورد با معاندین را بیان می‏کند. به جرأت می‏توان گفت شاخص‏ترین معاند در میان انسیان که در قرآن از او یاد شده باشد، فرعون است. همو بود که در زمین خود را همه کاره می‏دانست، مردم را در عوامیت و استضعاف نگه می‏داشت و بگیر و ببندی داشت آنچنانی! «إِنَّ فِرْعَوْنَ عَلا فِی الْأَرْضِ وَ جَعَلَ أَهْلَها شِیَعاً یَسْتَضْعِفُ طائِفَةً مِنْهُ یُذَبِّحُ أَبْناءَهُمْ وَ یَسْتَحْیی‏ نِساءَهُمْ إِنَّهُ کانَ مِنَ الْمُفْسِدینَ»

با این معاند که جاهل نیست، که عامد است، با اویی که تا بدانجا به قهقراء رسیده که می‏گوید: «من خدای بلندمرتبه شمایم!» با او چگونه باید برخورد نمود؟ خدای متعال به موسی و هارون می‏فرماید:« اذْهَبا إِلى‏ فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغی فَقُولا لَهُ قَوْلاً لَیِّناً لَعَلَّهُ یَتَذَکَّرُ أَوْ یَخْشی» به سوى فرعون بروید؛ که طغیان کرده است اما به نرمى با او سخن بگویید؛ شاید متذکّر شود، یا بیدار شود! «لعلّ» واژه رجاء است. آری! خدای متعال می‏خواهد بگوید حتّی به فرعون هم می‏توان امید بازگشت داشت. مگر نه آنکه مدارایش به قوم یونس آخرالامر آنان را به مسیر صحیح آورد. این تازه فرعونی است که طغیان کرده، از مسیر صحیح کاملاً خارج شده، با اینچنین فردی خدای متعال می‏فرماید «با نرمی سخن بگویید.» این معنای مدارای با دشمن عالم معاند است. بله! امیرالمؤمنین می‏فرمایند «آخر الدواء الکی» داغ کردن آخرین راه حلّ است، امّا با جمع میان این روایت و داستان فرعون می‏شود فهمید که چه زمانی نوبت به این راه حلّ می‏رسد. ما امّا با چنین دشمنی چگونه برخورد می‏کنیم؟ برای توبه‏اش مجالی و برای محاکمه‏اش دادگاهی می‏گذاریم؟

اگر گفتیم . . .!

اگر گفتیم باید خود هم به گفته‏امان عمل کنیم. « یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا لِمَ تَقُولُونَ ما لا تَفْعَلُون* کَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللَّهِ أَنْ تَقُولُوا ما لا تَفْعَلُونَ» اى کسانى که ایمان آورده‏اید! چرا سخنى مى‏گویید که عمل نمى‏کنید؟! نزد خدا بسیار موجب خشم است که سخنى بگویید که عمل نمى‏کنید!

این آیه را بهانه ترک امر به معروف و نهی از منکر ندانیم. باید بگوییم و باید هم عمل بکنیم.

امام سجّاد و دو شرط برای سخن گفتن

شرط اوّل در موضوعی که سخن می‏گویی تخصّص داشته باشی و شرط دوم از گفتن این سخن بهره قابل اعتنایی نصیبت شود.

 امام سجّاد می‏فرمایند: «وَ لَیْسَ لَکَ أَنْ تَتَکَلَّمَ بِمَا شِئْتَ لِأَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ قَالَ- وَ لا تَقْفُ ما لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ‏ وَ لِأَنَّ رَسُولَ اللَّهِ قَالَ رَحِمَ اللَّهُ عَبْداً قَالَ خَیْراً فَغَنِمَ أَوْ صَمَتَ فَسَلِم» مجاز نیستی هر چه می‏خواهی بگویی چه آنکه خدای با عزّت و جلالت می‏فرماید در آنچه علم نداری اظهار نظر نکن! و هم آنکه رسول خدا می‏فرمایند خدا رحمت کند بنده‏ای را که خیری را بگوید که بهره‏ای ببرد یا سکوت کند که سالم بماند . . .!

۵ Responses to “باز می‏خواهیم سخن بگوییم . . .”