Posts Tagged ‘نواقص العقول’

اوّلاً نباید فراموش کنیم که امیرالمؤمنین علیه السّلام این سخن را بعد از جنگ جمل و در هنگامی فرمود که عایشه به دست سپاه حضرت امیرالمؤمنین علیه السّلام اسیر شده بود و احتمال آن می رفت که اصحاب امام علیه السّلام به خاطر کار نادرستی که عایشه انجام دا ده بود او را مورد آزار قرار دهند . امام علیه السّلام به خاطر حفظ حرمت پیامبر اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم صلاح دیدند با این کلام اصحابشان را آرام کنند تا بی احترامی به حریم منسوب به پیامبر اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم صورت نگیرد . حتماً خواهید پرسید پس چرا حضرت نفرمودند : « هی ناقص العقل و … » بلکه با لفظ جمع ، عموم زنها را در دایره شمول این سخن وارد کردند ؟ جواب این است که اگر امام علیه السّلام خطابشان را فقط به عایشه متوجّه می کردند نه تنها او را از آسیب سپاه داغ دیده حفظ نمی کردند که بدتر نقاط ضعف او را بیان کرده و سپاه را بر علیه او تحریک نموده بودند .

امّا آیا این حرف توجیهی برای نسبت دادن نقص عقل و نقص ایمان و نقص بهره به سایر زنها که در میان آنها خانمهای متدیّنه ، عاقله ، که به مقتضای « ربّنا آتنا فی الدّنیا حسنة و فی الآخرة حسنة » حظّ آنها هم در مسائل دنیایی و آخرتی کامل است ، می شود ؟

در جواب این سؤال باید بگوییم ما هرگز نمی توانیم با دیدن یک روایت حکمی بدهیم . روایات و آیات قرآن در مقام استنباط ناسخ و منسوخ دارند ، محکم و متشابه دارند ، مجمل و مبیّن دارند . به این راحتی نمی توان با یک روایت ادّعا کرد که منظور این روایت همان است که از ظاهرش فهمیده می شود . لذا استنباط از روایات کار مجتهدین است . امام صادق علیه السّلام می فرمایند: « احدی از شما فقیه نمی شود تا زمانی که بتواند مکانها و زمانهایی که در آن شرایط  سخنی گفته ایم بشناسد و بداند گاهی یکی از کلمات ما تا هفتاد معنا دارد ( کنایه از کثرت ) که با همه این معانی درست در می آید . »

جمله « هنّ نواقص العقول و… » هم از همین دست عبارات اهل بیت است . لذا اهل بیت علیهم السّلام در مواضع دیگری معنای کلامشان را توضیح داده اند . قبل از اینکه توجیه امام علیه السّلام را در مورد این روایت توضیح دهیم باید چند نکته را تذکّر دهیم :

۱ ـ امام علیه السّلام نمی فرمایند خدا زنها را ناقص العقل و الایمان و الحظ خلق کرده است . بلکه می فرمایند آنها این گونه هستند ولی علّت انی مطلب را به خدا استناد نمی دهند . اصلاً اگر معتقد باشیم خدا موجودی را در نوع خود ناقص خلق نموده نسبت ظلم و بی حکمتی به خدای متعال داده ایم . هر خلقی بالنّسبة اقتضای خلقت خودش هیچ گونه نقص و کمبودی از آغاز آفرینش ندارد .

۲ ـ توجّه کنید که امام علیه السّلام این جمله را در مقام اثبات و تایید نمی گویند . نمی فرمایند که زنها باید همینطور باشند . نمی فرمایند که اقتضای طبیعت زنها نقص است . بلکه در مقام اخبار هستند و می فرمایند : « زنها اینگونه اند . » حالا ممکن است سه نقصی که امام علیه السّلام از آنها خبر می دهند و می فرمایند زنها این سه نقص را دارند توسّط جامعه یا به هر علّت دیگری بر زنان تحمیل شده باشد . امیرالمؤمنین علیه السّلام علّت این مطلب را قرار گرفتن زنها در غیر موضع خود می دانند و می فرمایند النساء ریحانة و لیست بقهرمانة زنها موجودات لطیفی هستند و نه موجودات خشن لذا در کارهای خشن نباید وارد شوند واگر وارد موضعی شوند که خدا آنها را برای آن موضع خلق نکرده است نشانه ناقص العقل یا ناقص الایمان یا ناقص الحظ بودن آنهاست .

همه اینها توجیه فرموده امیرالمؤمنین علیه السّلام باعنایت به معنای اوّل و ظاهر کلام ایشان است ولی نهایتاً معنای دوم عبارت امیرالمؤمنین علیه السّلام که گفتیم در مواضع دیگرآن را توضح داده اند معناییست که همه زنها در آن شریکند . لذا امام علیه السّلام وقتی می خواهند معنای دوم منظور شده از عبارت « هنِِِّ نواقص العقول ….» را بفرمایند ، با این عبارت بیان خود را شروع می فرمایند : « إنّ النساء … » یعنی همه زنها…

الف ولام در اوّل کلمه نساء الف و لام استغراق است که عمومیت و شمول تمام افراد را می رساند . لذا همه زنها در این  حکم دوم شریکند که : « نقص ایمان آنها به معنای معافیت از نماز و روزه در ایّام حیضشان است ؛ نقض عقل به معنای این است که در بسیاری از مواضعی که شهادت یک مرد دعوی را اثبات می کند اگر شاهد زن باشد شهادت دو زن لازم است ؛ نقص حظّ آنها هم بدان خاطر است که در بسیاری مواضع مرد دو برابر زن ارث می برد »

اینکه چرا باید زن دارای این احکام باشد در جواب به سؤالات هفته های آینده می آید . کلام ما در اینجا این است که جمله حضرت امیرالمؤمنین علیه السّلام و ارواحنا له الفداء علاوه بر آنکه معنای ظاهری دارد که آن معنا هم با توضیحات ارائه شده توهین به خانمها نیست ، یک معنای ثانوی هم دارد که منصرف از شبهاتی است که در حمل این عبارت به معنای اوّل ایجاد خواهد شد .

آری نمی توانیم قائل شویم که معنای عبارت امیرالمؤمنین علیه السّلام نقص از لحاظ آفرینش است . چون علاوه بر اینکه با عدل الهی منافات دارد در خارج هم زنهایی مانند حضرت زینب ، حضرت نرجس ، حضرت حکیمه ، حضرت فضّه ، حضرت آسیه ، و بسیاری زنان با کمال دیگر داریم که هم عقلشان از بسیاری از آقایان کاملتر است هم ایمانشان و هم بهره های دنیایی و آخرتیشان و سنّت الهی در مورد همه انسانها عموم از زن و مرد هم این است که : … أَنِّی لا أُضیعُ عَمَلَ عامِلٍ مِنْکُمْ مِنْ ذَکَرٍ أَوْ أُنْثى‏ بَعْضُکُمْ مِنْ بَعْضٍ … (۱۹۵)

وَ مَنْ یَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحاتِ مِنْ ذَکَرٍ أَوْ أُنْثى‏ وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولئِکَ یَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ وَ لا یُظْلَمُونَ نَقیراً (۱۲۴)

مَنْ عَمِلَ صالِحاً مِنْ ذَکَرٍ أَوْ أُنْثى‏ وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْیِیَنَّهُ حَیاةً طَیِّبَةً وَ لَنَجْزِیَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ ما کانُوا یَعْمَلُونَ (۹۷)

مَنْ عَمِلَ سَیِّئَةً فَلا یُجْزى‏ إِلاَّ مِثْلَها وَ مَنْ عَمِلَ صالِحاً مِنْ ذَکَرٍ أَوْ أُنْثى‏ وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولئِکَ یَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ یُرْزَقُونَ فیها بِغَیْرِ حِسابٍ (۴۰)

و خلاصه : و أن لیس للإنسان إلّا ما سعی : همه انسانها ( چه زن و چه مرد ) اگر سعی کنند به عقل کامل ، ایمان کامل و حظّ دنیایی و آخرتی کامل می رسند.